Heel langzaam verandert
ons normbesef ten goede
27 augustus 2010
Voor de mensen die van het kastje naar de muur worden gestuurd…
Voor hen die maar niet gehoord worden…
Voor hen die opkomen voor een naaste…
In de afgelopen jaren heb ik vele tientallen schrijnende, pijnlijke familiegeschiedenissen aan mij voorbij zien komen. Ze hebben zonder uitzondering een overeenkomst: een oudere man of vrouw dementeert, verandert karakterologisch, wordt kwetsbaar en in een dergelijke gemoedstoestand staat hij ineens bezittingen van grote waarde af aan iemand, van wie met stellige zekerheid valt te zeggen dat hij of zij dit nooit zou hebben gedaan voordat hij dementeerde.
Elke zaak raakt mij – en zou eenieder moeten raken – omdat de dementerende zo vaak in de illusie wordt gelaten dat het juist goed is om zijn waardevolle bezit met een pennenstreek op te geven. Een dementerende is niet meer in staat om – zoals u en ik – hebzucht op waarde te schatten.
U wilt voorbeelden? Prima, u krijgt er een paar. Heus, het probleem wordt niet overdreven. Integendeel.
- Een broer doet wekelijks boodschappen voor zijn demente vader voor een bedrag waar drie gezinnen van zouden kunnen eten. Uit de kassabonnen blijkt dat deze demente vader kennelijk wekelijks kinderluiers en –voeding nodig heeft. Dochter loopt van instantie naar instantie, de rechtsbijstand-verzekeraar zegt niets te kunnen doen, de politie verwijst door…
- Bejaard echtpaar - zij dement, hij parkinson – verkopen een groot stuk bouwgrond voor een prikkie aan twee van hun kinderen. De andere broers en zussen mogen dit niet weten, maar komen er na overlijden van moeder toch achter. De taxateur was een vriendje van een van de kopers.
- Dochter ontdekt dat haar zus geld ontvreemd van hun demente vader. Zus verweert zich met het argument dat ze ‘best recht heeft op een vergoeding als ze vaak boodschappen voor hem doet’.
- Vrouw presenteert zich plots als nieuwe partner en mantelzorger van hoogbejaarde, demente man. Ze isoleert hem van zijn sociale omgeving. Twee maanden voor zijn dood blijkt hij zijn testament te hebben gewijzigd. De man was op dat moment niet meer tot communiceren in staat. De familie van de man is ten einde raad.
- Demente man is opgenomen in een gesloten afdeling. Hij wordt daaruit meegenomen daar een vrouw die nieuw in zijn leven is. Tijdens zo’n bezoek trouwen ze heimelijk, op een kopie van zijn paspoort, met als getuigen: de twee kinderen van deze vrouw. Deze vrouw wenst op te treden als bewindvoerder. Zoon mag niet voor zijn vader opkomen: hij is niet belanghebbend.
- Demente man, bijna 90 jaar, blijkt na het overlijden van zijn vrouw ineens een geregistreerd partnerschap te zijn aangegaan met een twintig jaar jongere vrouw. Zijn vijf kinderen mochten van niets weten. Geriater, psycholoog en verpleeghuisarts oordeelden dat de man al jaren wilsonbekwaam was. De vrouw vroeg tegenonderzoek aan en mocht zelf een psychiater naar keus uitzoeken. Deze won slechts informatie in… bij de vrouw zelf. Hierop verklaarde het tuchtcollege, wegens gebrek aan bewijs, de man met terugwerkende kracht toch wilsbekwaam.
- Verwarde, vergeetachtige dame op leeftijd oversluit ineens haar hypotheek. Zo komt er anderhalve ton vrij. Dochter komt er bij toeval achter. Andere dochter heeft financiële problemen: haar bakkerszaak dreigt failliet te gaan. Ineens heeft ze op raadselachtige wijze bijna anderhalve ton in bezit, waardoor haar zaak gered is. Als haar zus de zaken met elkaar verbindt, stuit ze eerst op een ontkenning. Daarna mag ze alleen nog maar via een advocaat met haar zus spreken. Hun moeder kan niet in eigen woorden vertellen wat ze gedaan heeft.
Als er iets opvalt bij deze voorbeelden, naast het gebrek aan compassie, dan is dit: in de juridische afhandeling is de waarheidsvinding het eerste dat sneuvelt. Hierin is niemand geïnteresseerd. Er is een partij, niet toevallig degene die ineens gigantisch heeft geprofiteerd van de karakterverandering na een dementie, die verwarring wil zaaien.
En altijd blijkt er wel weer een bewindvoerder, notaris, psycholoog of psychiater te zijn die na veel shoppen bereid is om tegen een goede honorering te concluderen dat niets vast staat. In de verwarring durft een rechter geen deskundige tegen te spreken, waarna hij noodgedwongen alles bij het oude laat. Er is geen wettig en overtuigend bewijs. De misdaad tegen de kwetsbare mens loont.
Toch ben ik niet pessimistisch gestemd. Het gaat heel erg langzaam, maar centimeter voor centimeter begint er een besef te ontstaan dat de dementerende serieuze rechtsbescherming behoeft. Advocaten, artsen, notarissen, ambtenaren van de Burgerlijke Stand, voor bewindvoerders en accountants kennen nu geen prioriteit toe aan dementerende en Alzheimerpatiënten: voor hen is het slechts een bijkomend, lastig probleempje. Deze beroepsgroepen maken zich allemaal op hun eigen manier vooral zorgen over hun inkomen.
Toch verandert het normbesef geleidelijk. Dat gebeurt niet omdat dit wordt gedoceerd door de professionals of opgelegd door magistraten. Nee, dat veranderende normbesef komt van onderop.
De emancipatie van de dementerende vordert op het tempo dat we mogen verwachten van een patiënt. Er gaan steeds meer golfjes van verontwaardiging door de samenleving, bijvoorbeeld als een dementerende man tijdens de huwelijksvoltrekking de naam van zijn bruid niet kan noemen, de ambtenaar het zaakje terecht niet vertrouwt en weigert, maar de bruid weer na lang zoeken een psycholoog vindt die wil verklaren dat de man heus wel de implicaties van een huwelijk kan doorgronden, ook al weet hij niet met wie hij trouwt.
De rechtspraak volgt nu eenmaal het sentiment in de samenleving, al duurt het vaak jaren voordat het zover is. Laat dit een troost zijn voor de mensen die zich nu niet gehoord voelen en keer op keer hun hoofd stoten. Het is het logische verloop van een emancipatiebeweging: er komt een tijd dat dementerenden een betere rechtsbescherming krijgen. De voorlopers van de beweging bloeden, de volgers plukken de vruchten. Hoe moedeloos mensen zich nu ook mogen voelen, er gloort wel degelijk hoop.
Philip Kooke